Opening van de tentoonstelling 'Madonna' in de Galerie Expoline te Scherpenzeel, zaterdag 24 november 2001, om 17.00 uur door Drs. C.H. Staal, conservator Museum Catharijneconvent, te Utrecht

Dames en heren,

Wat je zou kunnen bedenken gebeurde. Toen ik in Amersfoort de bus nam naar Scherpenzeel om deze Madonna-tentoonstelling te komen openen, zei ik tegen de buschauffeur: vijf strippen naar Scherpenheuvel. Waarop de man me eerst vreemd aankeek en toen zei: dat is toch in België? Hij had gelijk. Scherpenheuvel, Montaigu, is een bekend Maria- bedevaartsoord, even over de grens met Nederland. Het protestantse Scherpenzeel wordt door deze expositie nog niet het roomse Scherpenheuvel.

Vanmiddag openen we een expositie waarin Mariá centraal staat. Vaak is zij vergezeld van haar zoon Jezus. Het is intrigerend te zien hoe hedendaagse kunstenaars met haar, met de Moeder Gods, omgaan. Of nog scherper: dát ze met de Moeder Gods omgaan. Want lange tijd is Maria bij Nederlandse kunstenaars uit de gratie geweest. Zeker enkele decennia. Dat was in het verleden wel anders. Als ik kijk naar romaanse beelden van haar, naar middeleeuwse voorstellingen, zowel el portretten als in scenische taferelen, als ik kijk hoe de renaissancekunstenaars haar uitbeeldden, als ik kijk naar de perioden daarna, dan durf ik te stellen dat de voorstelling van Maria statistisch het algemeen klassement na het kruisbeeld leidt.

Voorstellingen van Maria ontstaan voor het eerst in de derde eeuw. De alleroudste voorstellingen vinden we op fresco's in de catacomben van Rome. Enkele eeuwen later zijn er afbeeldingen op houten panelen, we noemen ze iconen. De oudste hebben de roep origineel te zijn. De evangelist Lucas, die gehouden werd voor arts en schilder, zou de heilige maagd geportretteerd hebben. Maar dat is natuurlijk niet waar. Het uit Byzantium stammende verhaal dateert pas uit de zesde eeuw.

Uit de platte voorstellingen ontwikkelen zich in de 10 de en de 11 de de ruimtelijke voorstellingen. Dat is dus pas duizend jaar na Maria's dood. Het christendom kent in de Tien Geboden van het Oude Testament een beeldenverbod. Dat wordt in zijn algemeenheid na de derde eeuw met voeten getreden. Maar als het om beelden gaat die tot afgodsbeelden uit zouden kunnen groeien, dan is de kerk onverbiddelijk. Pas uit de decoratie van de kerkgebouwen, wanneer de ondiepe wandplastieken steeds dieper worden en de voorstellingen zich haast ontworstelen aan de wand waartegen ze geplaatst zijn, ontstaat het vrijstaande.beeld. Zo zien we de beelden verschijnen aan de wanden van de romaanse en later gotische kathedralen. Daarnaast zijn er beelden die reliekhouder zijn. Het beeld van St. Foy in Conques is dan het beroemdste voorbeeld. Het zittende beeld bevat relieken, overblijfselen van de heilige, en leert dus de gelovigen visueel van wie de erin besloten relieken zijn.

De ontwikkeling gaat door. De renaissance komt met coryfeeën als Michelangelo die de Piëta in de St. Pieter te Rome maakt, of de zittende moeder Gods Kind die in Brugge te zien is. Dan komen de barokke kunsten aars, het classicisme" de neobarok, de neogotiek, de Jugendstil en de art nouveau, en tenslotte onze twintigste eeuw met o.a. het expressionisme.

Wat is nu het aardige van deze expositie hier in Galerie Expoline? Dat, bewust of onbewust, al deze perioden als bron van inspiratie aanwezig zijn. Deze expositie vat als het ware de gehele historie van de afbeeldingen van Onze Lieve Vrouw samen. En er zijn zelfs verbindingen - in mijn ogen - met vóór-christelijke afbeeldingen. Ik maak met u een kleine rondleiding langs de hier geëxposeerde werken.

Als Yvonne van Woggelum het thema 'Madonna' wil schilderen, komt ze uit bij Lilith, de eerste vrouw van Adam, die volgens een aantal rabbijnen aan Eva vooraf ging. Ze wordt op de expositie met een uil afgebeeld. De kunstenares schildert Lilith die het symbool draagt dat de Griekse godin Pallas Athene ook heeft. De uil, die daar een symbool van de wijsheid is, heeft in de christelijke iconografie echter een slechte naam want het is een nachtdier, een dier van de duisternis en niet van het licht, laat staan van het eeuwig licht. De uil heeft zijn slechte reputatie misschien wel te danken aan Pallas Athene. Opdat geen van de heiligen zou gelijken op deze godin, is het attribuut van de uil een christelijk taboe.

Een wonderlijke mix van de Romeinse catacomben en de vroomheid van het begin van deze eeuw levert Rudolf Hollemans. Het bewerkte een gipsen Mariabeeld. De kleine Jezus die op Maria's arm zit, heeft een hengel in de hand waaraan een perspex vis -bengelt.

De vis is een Christussymbool uit de catacomben. In het Grieks is dat ICHTUS, Iesous Christos Uios Theou Sooter; vertaald: Jezus Christus Gods Zoon, Redder. De kleine Jezus hengelt dus met zijn eigen logo. Daarnaast is er de associatie met de roeping van de twee apostelen, broers, Petrus en Andreas. Beiden waren vissers. Ze lieten hun netten in de steek en volgden Jezus. Die had tegen hun gezegd: 'Ik zal mensenvissers van jullie maken'. Jezus is verlicht. De verlichting van het beeld rijmt op de bijbeltekst: 'ik ben het licht der wereld’. U hoort het: ik heb genoten van deze vrije associatie, die zo vrij is, dat zij het kerkgebouw te vrij gevonden zou zijn. Dat schat ik zo in. Sjer Jacobs toont ons onder andere een groot doek. Fraai van compositie, van kleur en met hemels bladgoud op sommige delen. Is dat de heilige Familie: Maria Jozef, Jezus en opa Joachim en oma Anna? Of is het een zogenaamde Sacra Conversacione, een renaissance-thema. Daarbij discussieert Maria met een aantal heiligen. Beiden invullingen kunnen. Het werk zet aan het denken en draagt een verheven sfeer uit.

Op een andere manier trof Ada Stel mij met haar Madonnabeelden. Die zijn Afrikaans, of juister meer Afrikaans dan Afrikaans. Want terwijl de missionarissen de westerse Madonna-figuur importeerden toen zij vanaf de 19^de eeuw Afrika tot het christendom trachtten te bekeren, leverden de afrikanen op het gebied van de religie niet direct eigenlandse christelijke kunst. Later wel. Deze in ons land ontstane Madonna zou ik 'Maria van de Bijlmer' willen noemen. Volgens mij kan dit beeld zonder enige scrupule functioneren in de kerken die in de parkeergarages van de Bijlrnermeer zijn ontstaan voor onze allochtone medelanders. Ook haar zwangere Maria past in deze sfeer. "Hoe kom ik in Godsnaam inBethlehem",zie je de exotische Madonna denken.

Iconen zijn inspiratie geweest voor Alexandra Banaschovska. Haar negen madonna’s waarvan de kleuren zo bijzonder op elkaar inwerken, riepen bij mij ook het Poolse heiligdom Tsjeschtachova op.

'Een vrouw uit duizenden' noemt Koos ten Kate haar bijdrage aan deze expositie. Het werk is opgebouwd uit luciferdosjes die hun identiteit compleet hebben afgelegd. Gerangschikt in twee 'kasten' ziet haar werk eruit als de middeleeuwse reliekkasten. Tegelijk doet het werk met al zijn koppetjes denken aan de feestdagiconen van de oosters-orthodoxe kerken. Gerangschikt zijn de vrouwenportretjes in 13 x 14 stuks Dat is 182 Twee kasten levert twee maal 182 is 36,1 en we kennen 365 dagen van het jaar. Zo heeft de Madonna haar unieke positie temidden van 364 gezellinnen.

Sfeervol is het werk van Carolien Gevers. Ze roept de verstilde atmosfeer op van Florentijnse frescoschilders. Maar ook voel ik een verbinding met de Kunibertkerk van Wahlwiller in Zuid-Limburg. Aad de Haas schilderde daar in 1946 prachtige fresco's met Golgotha, met de apocalyptische ruiters en op panelen een kruisweg. De rooms-katholieke autoriteiten lieten zijn werk op

Goede Vrijdag 1949 als godslasterlijk verwijderen. Rehabilitatie volgde in 1980.

John van der Valk brengt de Madonna van de kwetsbaarheid. Verglijdende lijnen en vlakken. Da Vinci-achtige contouren vindt je in zijn werk, waarbij de vierkante harde elementen zijn die contrasteren met de zachtheid. Bij één grijs getint werk dacht ik aan de lijkwade van Turijn, die beroemde doek die het zo droeve Christusgelaat zien laat. Als er van Maria zo'n soort afbeelding zou zijn geweest, dan paste dit werk van Van der Valk daar goed bij.

Rubens en andere barokschilders met - laat ik het netjes zeggen – voluptueuze figuren, zag ik bij Michelle Tabor. De cirkels, vanouds een aureool, zijn focus en schietschijf Doorhalen wat niet van toepassing is?

De devotionele entourage van de laatste decennia van de 19^de eeuw zit in het werk van Maps Färber. Zij roept Onze Lieve Vrouw van de Wonderdadige Medaille op, die in Parijs in de Rue de Bac tot op de dag van vandaag heftig wordt vereerd. Maria verscheen daar in 1830 aan Catharina Labouré, een kloosterzuster die hoort tot dezelfde club van zusters als de vliegende non van de Tv-serie van vroeger. Maria is de Onbevelkt Ontvangene.

De nederigheid van Maria komt in de middeleeuwse voorstellingen tevoorschijn wanneer Maria niet op een zetel of stoel zit, maar op een matje op de grond. Wanneer Frans en Truus van de Veld het zwarte beeld dat buiten staat vervaardigen, en wanneer zij dat 'zittende Madonna' noemen, is van die middeleeuwse nederigheid weinig meer over. Des te meer spreken beiden over de zogenaamde Zwarte Madonna's van o.a. het Middellandse Zee-gebied. Over de christelijke versie die Maria zijn zou van Astarte, Tanit, Isis, Demeter en Cybele. Ik zou het Hooglied willen citeren 'Tota pulchra est'. Vrij vertaald met: van top tot teen zijt gij de schoonheid zelve! Misschien mag daarom 'Madonna' de titel van deze vrouwenfiguur zijn.

Ageren tegen de commercie van Lourdes doet Els Brouwer in een drieluik. Op een doek waarop zij Lara Croft voor Maria met Kind plaatst, getuigt ze ervan dat elke tijd zijn eigen Madonna's schept. Een hedendaagse ster schuift voor die uit het verleden. En Maria heet nog wel 'Sterre der Zee' en 'Morgenster'.

Ik kan niet alle kunstwerken in deze openingstoespraak de revue laten passeren. Maar ik wil natuurlijk wel enige woorden wijden aan deze madonna's en de rol van de Mariavoorstelling, plat of ruimtelijk, in het kerkgebouw, of thuis op de kast of aan de muur.

U gaat zo direct alles zelf bekijken. Ik denk dat u net als ik, ziet hoe de meeste kunstenaars een startpunt in de traditie namen en daar vervolgens persoonlijk mee aan het werk gingen. In hoeverre is hier nu sprake van religieuze kunst?

Wanneer we in de definitie van religieuze kunst meenemen dat het kunst is waarvan één van de karakteristieken is dat het devotie oproept of dat het kan dienen, om het kerkgebouw of een andere gewijde plek te verfraaien, dan zou ik het volgende willen zeggen. Er zijn enkele werken die mijns inziens een religieuze werking zouden kunnen hebben. Zojuist heb ik dat aangetipt. Betekent dat een kentering ten opzichte van tien of twintig jaar geleden? Ik meen van wel. In de jaren zestig is in ons land de band tussen kerk en hedendaagse kunst in feite doorgesneden. Beiden hadden in ons land geen boodschap meer aan elkaar. Maar thans zie ik voorzichtige toenaderingen. "Niet alles oude kunst en kitsch", voel je mensen denken. Ooit was Michelangelo een van de meest progressieve en tegelijk controversiële kunstenaars. Van onze eigen Rembrandt valt dat ook te zeggen. Zie eens, hoe geaccepteerd zij nu zijn. Dat kan toch opnieuw?

Ik hoop op een nieuwe verbinding. Dat de kerk, die niet meer zo rijk is als weleer, weer opdrachtgever wordt, dat de kunstenaars weer opdrachten van de kerk willen aanvaarden en dat de kunstenaars daarover met de opdrachtgever in gesprek willen gaan. Ik hoop dat de eigenwijze houding van zowel de kunstenaars als de kerkelijke autoriteiten en opdrachtgevers, die allebei wisten hoe het moest en zo niet meer tot een zinvolle samenwerking kwamen, tot het verleden zal gaan behoren. Ik hoop van harte dat oude en nieuwe kerkgebouwen, romaanse of gotische kerken, 19^de eeuwse en de 20^e eeuwse kerkgebouwen, kerken van vóór en van na de oorlog plaatsen blijken, waar de hedendaagse kunstenaars weer toegang toe te krijgen.

In oude kerken heeft iedere periode wat toegevoegd aan het interieur, dat zo niet meer stijlzuiver is maar wel een spiegel van de tijd en een teken van het gelovige beleven. Ik hoop dat die draad weer wordt opgepakt door u en uw generatiegenoten.

En met deze cri de coeur verklaar ik de expositie Madonna in galerie Expoline te Scherpenzeel plechtig voor Geopend. En wanneer u geniet van wat hier bijeen is gebracht, drinken we nogmaals op de inifiatiefneemsters van deze tentoonstelling, op de kunstenaars en op al diegenen die deze expositie mogelijk hebben gemaakt.